\u201cSanat\u00e7\u0131, \u00e7a\u011f\u0131n\u0131n tan\u0131\u011f\u0131 de\u011filse, onun su\u00e7 orta\u011f\u0131 olur.\u2019\u2019
Walter Benjamin<\/p>\n\n\n\n
Platon, \u00fcnl\u00fc eseri Devlet’te devleti, ideal bir polis yani bir \u015fehir devleti olarak tasavvur eder. Fakat Devlet, edebiyat ve sanat\u0131 iyi ya\u015fam\u0131n ayr\u0131lmaz bir par\u00e7as\u0131 olarak g\u00f6ren bizler i\u00e7in \u00fctopya ile distopyan\u0131n asl\u0131nda bir kar\u0131\u015f\u0131m\u0131d\u0131r. Platon bir yan\u0131yla heyecan verici ve kendi \u00e7a\u011f\u0131n\u0131 a\u015fm\u0131\u015f bir filozoftur. \u00d6rne\u011fin Platon’un ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 toplumda kad\u0131n yurtta\u015f olarak kabul edilmezken, Platon, kad\u0131nlar\u0131n ideal devletin y\u00f6neticileri aras\u0131nda yer almalar\u0131n\u0131 sa\u011flayacak entelekt\u00fcel ve ahlaki potansiyeli edinebileceklerini ve filozof krallar\u0131n yan\u0131 s\u0131ra filozof-krali\u00e7elerin de olabilece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr. \u00d6te yandan Platon, \u015fimdiye kadar yaz\u0131lm\u0131\u015f en etkili ve herkes\u00e7e bilinen kitaplardan biri olan Devlet’te, kendi \u00e7a\u011f\u0131n\u0131n (Homeros, Hesiodos ve Tragedia yazarlar\u0131 gibi) en \u00f6nde gelen sanat\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131 topa tutar ve edebiyat ve sanatlara y\u00f6nelik o me\u015fhur ele\u015ftirilerini s\u0131ralar.<\/p>\n\n\n\n
Daha \u00f6nceki bir yaz\u0131mda da aktard\u0131\u011f\u0131m gibi Devlet’te Platon, \u015fiirin bilgiden yoksun ve k\u00f6t\u00fc \u00f6rneklerle dolu oldu\u011funu Sokrates’in a\u011fz\u0131ndan \u00f6ne s\u00fcrer.<\/p>\n\n\n\n
Yine Platon’a g\u00f6re \u015fiir ile di\u011fer sanatlar, duygu ve tutkular\u0131 harekete ge\u00e7irme, hisleri kam\u00e7\u0131lama, yenili\u011fe e\u011filim g\u00f6sterme g\u00fcc\u00fcne sahip olmas\u0131 nedeniyle, adil bir \u015fiir ve hakiki anlamda mutlu ve d\u00fczenli birey i\u00e7in son derece tehlikelidir. Sonu\u00e7 olarak Platon, g\u00f6rsel sanatlar ve \u015fiir sanat\u0131n\u0131n yan\u0131lsama ve olu\u015f alan\u0131nda yani bu d\u00fcnyada kayboldu\u011funu iddia eder.<\/p>\n\n\n\n
Platon, as\u0131rlard\u0131r edebiyat ve sanat\u0131n tehlikeli oldu\u011funu savunanlar\u0131n, bunlar\u0131n ak\u0131l d\u0131\u015f\u0131na, ahlaks\u0131zl\u0131\u011fa, \u015fehvet d\u00fc\u015fk\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcne yol a\u00e7t\u0131\u011f\u0131n\u0131, ak\u0131llar\u0131 \u00e7eldi\u011fini ve insanlar\u0131 yoldan \u00e7\u0131kard\u0131\u011f\u0131n\u0131, kamu d\u00fczenine bir tehdit oldu\u011funu iddia edenlerin atas\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n\n\n
Yine de Platon’un ideal \u015fehrinde \u015fiir ve sanat merkezi rol\u00fcn\u00fc oynamaya devam edecektir. Bununla birlikte \u015fiir ve sanat, s\u00fck\u00fbnet, d\u00fczen ve istikrar\u0131n sa\u011flan\u0131p devam edilmesi i\u00e7in s\u0131k\u0131 bir kontrole tabi tutulacakt\u0131r. Sokrates’in \u015fu s\u00f6zleri, Platon’un edebiyat ve sanata hat\u0131r\u0131 say\u0131l\u0131r bir \u00f6nem affetti\u011fini g\u00f6stermektedir:<\/p>\n\n\n\n
“Yetkiyi elinde bulunduranlar e\u011fitime d\u00f6rt elle sar\u0131lmal\u0131, e\u011fitimi her \u015feye kar\u015f\u0131 korumal\u0131 ve e\u011fitim sistemindeki en ufak bir bozukluktan haberdar olmal\u0131. En \u00e7ok da m\u00fczi\u011fi ve \u015fiir sanat\u0131n\u0131 her t\u00fcrl\u00fc bidate kar\u015f\u0131 m\u00fcmk\u00fcn oldu\u011funca korumal\u0131d\u0131r. Ba\u015f\u0131m\u0131zdakiler (filozof-krallar) bu muhkem (sa\u011flam) kalelerini m\u00fczi\u011fin ve \u015fiir sanat\u0131n\u0131n i\u00e7erisine in\u015fa etmek durumundad\u0131rlar. (P. Goulimari. Edebiyat Ele\u015ftirisi ve Teori. VBKY)<\/p>\n\n\n\n
Burada \u015fu sonuca varmak m\u00fcmk\u00fcn: Platon, ideal sitesinde bir taraftan sanat\u0131 y\u00fcceltirken, di\u011fer taraftan \u015fairin pesimist, mistik, tutkulu ve rasyonellikten uzak evrenini “y\u00f6netici elit” i\u00e7in zararl\u0131 bulur. \u00c7\u00fcnk\u00fc Platon’u bu d\u00fc\u015f\u00fcnceye g\u00f6t\u00fcren nedenler fazlas\u0131yla mevcuttu.<\/p>\n\n\n\n
Platon’un d\u00f6neminde Atina demokrasisi, \u00f6zellikle Perslerin despotizmi ve y\u00f6netici s\u0131n\u0131f\u0131n pop\u00fclist ve i\u015f bilmezli\u011fi y\u00fcz\u00fcnden bir kriz ve buhran i\u00e7indeydi. Platon\u2019un \u201cideal devlet\u201d manifestosu da tam bu d\u00f6nemde bir ihtiya\u00e7 olarak do\u011far. Platon\u2019un \u00e7\u00fcr\u00fcm\u00fc\u015fl\u00fc\u011fe ve krize itiraz edecek bir entelekt\u00fcel s\u0131n\u0131f aray\u0131\u015f\u0131nda yukar\u0131daki niteliklerini s\u0131ralad\u0131\u011f\u0131m\u0131z \u015fair \u00e7are olamazd\u0131. \u015eair kendi derdiyle me\u015fguld\u00fcr. Platon, Atina k\u00fclt\u00fcr\u00fcnde \u015fiirin sahip oldu\u011fu otoritenin temelinin zay\u0131f oldu\u011funu s\u00f6yl\u00fcyordu.<\/p>\n\n\n\n
Buradan Platon’dan g\u00fcn\u00fcm\u00fcze bir ayna tutmay\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. \u00d6nce yine Platon’u referans alarak:<\/p>\n\n\n\n
Tekrar edelim (\u00d6mer Faruk bu tekrarlara yayl\u0131 \u00e7alg\u0131lar e\u015fli\u011finde der) Platon, \u015fairleri \u201ctaklit\u00e7i\u201d (mimetik) olduklar\u0131 i\u00e7in ideal devletten d\u0131\u015flar. Ona g\u00f6re \u015fair, hakikatin de\u011fil, hakikatin g\u00f6lgesinin g\u00f6lgesini \u00fcretir. Yani \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc dereceden bir taklit yapar. \u015eair duygulara hitap eder, akla de\u011fil; dolay\u0131s\u0131yla yurtta\u015f\u0131n ruhunu kar\u0131\u015ft\u0131r\u0131r, adil toplumu bozar. Bu y\u00fczden Platon\u2019un g\u00f6z\u00fcnde \u015fair, toplumun ahlaki ve d\u00fc\u015f\u00fcnsel d\u00fczenine bir \u201cyabanc\u0131\u201dd\u0131r.<\/p>\n\n\n\n
Platon’un hakk\u0131n\u0131 vererek meseleyi g\u00fcn\u00fcm\u00fcze ta\u015f\u0131rsak e\u011fer, \u015fair ve sanat\u00e7\u0131n\u0131n toplumsal sorunlara yabanc\u0131la\u015fmas\u0131, asl\u0131nda Platon\u2019un o d\u0131\u015flama hareketinin ters y\u00fcz edilmi\u015f h\u00e2li gibidir. Yani art\u0131k toplum, sanat\u00e7\u0131y\u0131 d\u0131\u015flam\u0131yor; sanat\u00e7\u0131 kendi iste\u011fiyle toplumsal olandan uzakla\u015f\u0131yor. Sanat bir t\u00fcr \u201c\u00f6zel alan esteti\u011fi\u201dne, \u201cki\u015fisel ifade\u201dye s\u0131k\u0131\u015f\u0131yor. Bu da onu hem politik hem de insani ba\u011flamdan kopar\u0131yor. Politik ve insani ba\u011flamdan kopan sapiens t\u00fcr\u00fc kadar tehlikeli bir varl\u0131k bu evrende yoktur.<\/p>\n\n\n\n
Laf kalabal\u0131\u011f\u0131n\u0131 (g\u00fcl\u00fcmseme emojisini de buraya b\u0131rak\u0131yorum) somutla\u015ft\u0131rarak aktar\u0131yorum: “toplumsal olan\u0131 de\u011fil, yaln\u0131zca kendi i\u00e7 evrenini estetize eden \u015fair ve sanat\u00e7\u0131 entelekt\u00fcel kollar\u0131n\u0131 bir daha iflah olmayacak \u015fekilde budam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n\n\n\n
Ben burada bir sentez \u00f6neriyorum: Sanat\u00e7\u0131, yaln\u0131zca toplumu yans\u0131tan bir ayna olmamal\u0131 ama ondan tamamen kopmu\u015f bir \u201cbo\u015fluk sesi\u201d de olmamal\u0131. Walter Benjamin bu konuda son noktay\u0131 koyar: \u201cSanat\u00e7\u0131, \u00e7a\u011f\u0131n\u0131n tan\u0131\u011f\u0131 de\u011filse, onun su\u00e7 orta\u011f\u0131 olur.<\/p>\n\n\n\n
T\u00fcrkiye\u2019de \u00f6zellikle son y\u0131llarda sanat\u0131n kamusal mek\u00e2nlardan (meydanlardan, dergilerden, hatta sokaktan) \u00e7ekilip \u201ckapal\u0131 alan esteti\u011fi\u201dne hapsoldu\u011funu s\u00f6yleyebiliriz. Kafeler, k\u00fc\u00e7\u00fck at\u00f6lyeler, galeri odalar\u0131, sosyal medya \u201csanat mek\u00e2n\u0131\u201d haline geldi. Bu durum ayn\u0131 zamanda, entelekt\u00fcel toplumun \u00e7\u00f6z\u00fclmesiyle do\u011frudan ili\u015fkili.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
\u201cSanat\u00e7\u0131, \u00e7a\u011f\u0131n\u0131n tan\u0131\u011f\u0131 de\u011filse, onun su\u00e7 orta\u011f\u0131 olur.\u2019\u2019 Walter Benjamin Platon, \u00fcnl\u00fc eseri Devlet’te devleti, ideal bir polis yani bir \u015fehir devleti olarak tasavvur eder. Fakat Devlet, edebiyat ve sanat\u0131 iyi ya\u015fam\u0131n ayr\u0131lmaz bir par\u00e7as\u0131 olarak g\u00f6ren bizler i\u00e7in \u00fctopya ile distopyan\u0131n asl\u0131nda bir kar\u0131\u015f\u0131m\u0131d\u0131r. Platon bir yan\u0131yla heyecan verici ve kendi \u00e7a\u011f\u0131n\u0131 a\u015fm\u0131\u015f bir […]<\/p>\n","protected":false},"author":14004,"featured_media":162770,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_yoast_wpseo_focuskw":"Sanat","_yoast_wpseo_title":"","_yoast_wpseo_metadesc":"\u015eiir ve sanat, s\u00fck\u00fbnet, d\u00fczen ve istikrar\u0131n sa\u011flan\u0131p devam edilmesi i\u00e7in s\u0131k\u0131 bir kontrole tabi tutulacakt\u0131r.","_bbp_topic_count":0,"_bbp_reply_count":0,"_bbp_total_topic_count":0,"_bbp_total_reply_count":0,"_bbp_voice_count":0,"_bbp_anonymous_reply_count":0,"_bbp_topic_count_hidden":0,"_bbp_reply_count_hidden":0,"_bbp_forum_subforum_count":0,"footnotes":"","_yoast_wpseo_focuskw_text_input":""},"categories":[9659],"tags":[],"yoast_head":"\n