Ming Hanedanlığı’nın Büyük Hekimi Li Shizhen’in Hayatı ve Mirası

Ming Hanedanlığı’nın İzinsiz Tarihi ve Gu Jingxing‘in kayıtlarındaki biyografiye göre, Li Shizhen bugünkü Hubei eyaletine bağlı Qichun ilçesi sınırlarında yer alan Qizhou’da doğdu. “Dongbi” takma adını kullanan Li, Ming Hanedanlığı döneminde, 1518 ile 1593 yılları arasında yaşadı. Dedesinin ve babasının da hekim olduğu köklü bir aileden geliyordu. Babası, onun bir devlet memuru olmasını istiyor ve bu amaçla devlet memurluğu sınavına girmesini destekliyordu.

Li Shizhen doğduğunda odaya beyaz bir geyiğin girip yavruladığı rivayet edilir. Bu sıra dışı olay nedeniyle Li, çocukluğundan itibaren ölümsüzlük ve tıp üzerine okumaya kader tarafından yönlendirildiğine inandı. 14 yaşında girdiği dönemde ilçe sınavlarında üç kez başarısız olunca akademisyenlik yolundan uzaklaştı. İçten içe memur olma arzusu taşımayan Li Shizhen, evinden neredeyse hiç çıkmadan on yıl boyunca kendini kitap okumaya adadı. Tarihten edebiyata her türde eser okuduğu için çok geniş bir bilgi birikimine ulaştı, ancak en büyük tutkusu tıp kitaplarıydı. Kısa sürede tıp ilminde derinleşerek kendini tamamen hekimliğe adadı.

Chu Kralı, Li Shizhen’in tıptaki dehasını duyduğunda ona sivil hekimlerden sorumlu bir görev teklif etti. Bu süreçte kralın ölümcül bir hastalığa yakalanan oğlunu hızla iyileştirince, yeteneği imparatorun da dikkatini çekti. İmparator tarafından Pekin’deki İmparatorluk Tıp Enstitüsü’nde görevlendirildi. Ancak saray hayatı ve bürokrasi Li Shizhen‘e göre değildi. Yalnızca bir yıl sonra görevinden istifa ederek memleketine geri döndü.

Şaheserin Doğuşu: Bencao Gangmu (Büyük Bitki Ansiklopedisi)

Li Shizhen, Çin tarihindeki efsanevi tıp figürü Shennong’dan kendi dönemine kadar yazılan bitki kitaplarını inceledi. Liang Hanedanlığı’nda Tao Hongjing, Tang Hanedanlığı’nda Su Gong ve Song Hanedanlığı’nda Liu Han, Zhang Yuxi ile Tang Shenwei gibi isimlerin eklemeleriyle o dönem tıp dünyasında toplam 1558 bitki belgelenmişti.

Ancak Li Shizhen bu kaynaklarda büyük karmaşalar olduğunu fark etti. Kategoriler düzensizdi, isimler yanlış atanmıştı. Bazen aynı bitki iki farklı tür gibi gösterilirken bazen de iki ayrı bitki tek bir ad altında karıştırılmıştı. Bu düzensizliklerin hatalı tedavilere ve zehirlenmelere yol açtığını gören Shizhen, hayatının 30 yılını bu hataları düzeltmeye adadı. 800’den fazla kaynağı tarayarak ve üç büyük revizyon gerçekleştirdi. Böylece Çin tıbbının en önemli şaheseri olan Bencao Gangmu’yu (Büyük Bitki Ansiklopedisi) tamamladı.

Li Shizhen, eserinin önsözünde klasik tıbbi metinleri okumayı şeker kamışı çiğnemeye benzetmişti. Ona göre bu eserler ne kadar çok çiğnenirse o kadar tatlı ve derin bir lezzet veriyordu. Kitap tamamlandığında 16 cilt ve 52 bölümden oluşuyordu. Önceki kitaplarda yer alan 1558 bitkiye 374 yeni tür daha eklemişti. Kitabın sistematik yapısında temel sınıflandırma düzeyini “Gang” (Sınıf), detayları ise “Mu” (Takım) olarak belirledi. Eser sadece bitkilerin isimlerini düzeltmekle kalmadı. Kökenleri, görünümleri, kokuları ve temel işlevleri hakkında kapsamlı açıklamalar sunarak geçmişin tüm tıbbi hatalarını temizledi.

Eser neredeyse tamamlanıp saraya ithaf edilmeye hazırlandığında Li Shizhen 76 yaşındaydı ve ömrünün sonuna geldiğini hissediyordu. Ölmeden önce imparatora hitaben ahşap tabletler üzerine bir muhtıra kaleme aldı ve bunu oğlu Jianyuan’a emanet etti.

İmparator Wanli, ülke çapında tarihi ve kültürel bir derleme başlatıp kitap toplattığı sırada Jianyuan, babasının vasiyetini ve Bencao Gangmu’yu saraya sundu. Eseri çok beğenen imparator, kültür departmanına kitabın derhal basılması talimatını verdi. O günden sonra kitap tüm hekimlerin ve bilgilerin evine girdi, tıp dünyasının başvuru kaynağı haline geldi.

Edebi Kişiliği ve Ezoterik Yönü

Hayatının son yıllarında kendisine “Binhu Münzevisi” (Göl Kenarındaki Münzevi) unvanını veren Li Shizhen, tıp dışında da üretken bir yazardı. Kaleme aldığı diğer önemli eserler şunlardır:

Suo Guan Şiirleri
Tıbbi Vakalar
İç Enerji Geçitlerinin Anahtarı
Beş Organ Üzerine Bir Tartışma
Sanjiaoke’nin Zorluğu
Mingmen Üzerine Bir Araştırma
Şiirler Üzerine Bir Tartışma

Büyük oğlu Jianzhong memuriyet hayatında yükseldiği için, Li Shizhen de saray tarafından “Wenlin Lang” unvanıyla onurlandırıldı.

Li Shizhen yalnızca rasyonel bir şifacı değil, kozmik evrenin gizemleriyle ve ezoterik öğretilerle de ilgilenen çok yönlü bir bilgeydi. Gu Jingxing’in aktardığına göre, geceleri hazırladığı özel ilaçları kendine sürer, astral seyahatler veya ruhani deneyimler yaşadığına inanırdı.

Özellikle “İç Enerji Geçitlerinin İncelenmesi” ve “Sekiz İç Geçit Üzerine Bir Çalışma” adlı eserlerinde, insan vücudundaki hayati enerjinin (Çi) dolaştığı sekiz gizli geçide büyük önem verdi. Ünlü usta Zhang Zhiyang’ın teorilerini yorumlarken, hem tıp hekimlerinin hem de ruhani aydınlanma arayan mistiklerin bu sekiz içsel geçidi mutlaka bilmesi gerektiğini savundu. Li Shizhen‘e göre bu enerji yollarını doğru kavramak, bir hekimin mesleğinin en derin ve gerçek dünyasını tanımasını sağlıyordu.

Kaynak: Hu Naiwen, “The Story of Li Shizhen”, pureinsight.org