Tek Harfin Ayırdığı İki Dünya: Yoksulluk ve Yoksunluk

İnsan ömrü, sahip oldukları ile özlemini çektikleri arasında gidip gelen sessiz bir arayıştan ibarettir. Kimi zaman elimizdekilerin azlığına hayıflanır, kimi zaman da hiç dokunamadığımız duyguların, fırsatların eksikliğini hissederiz. Dilimizde birbirine çok benzeyen, yazılışları yalnızca tek bir harfle ayrılan ama ruhumuza dokunduğu yerleri bambaşka olan iki kelime tam da bu arayışın aynasıdır: Yoksulluk ve yoksunluk.
İstediği bir şeye erişemeyen, özlemini çektiğine kavuşamayan kişiye “yoksun” deriz. Arapça kökenli eş anlamlısı olan “mahrum” kelimesiyle aynı kaderi paylaşan bu kavram; insanın bir haktan, bir imkândan ya da bir duygudan dışlanmış ve nasipsiz bırakılmasını anlatır.
Bugün bu toplumun birer ferdi olarak, hem maddi bir yoksulluğun hem de derin bir fiziksel ve psikolojik yoksunluğun içinde nefes almaya çalışıyoruz. Belki de insanoğlu doğuştan yoksundur; ruhunun bir köşesinde hep o tamamlanmamışlık, o eksiklik hissini taşır. Kim bilir, belki tüm yaratıcılığımızın, sanata ve bilime sığınmamızın kaynağı tam da bu eksikliktir.
Kısıtlı imkânların içinden sınırsız bir zenginlik yaratma çabası, insanın kendi yoksunluğuna verdiği en zarif cevaptır. Ancak toplumsal kaynaklara erişimdeki adaletsizlikler, dışlanmışlık ve ötekileştirilme gibi engeller bu süreci zorlaştırır. Nitekim ünlü düşünür Karl Polanyi’nin de işaret ettiği gibi, ekonomik servetteki göreceli uçurumlar, yaşam kalitemizi ve ruh halimizi mutlak yoksunluktan bile daha derinden sarsar.
Yoksulluk denildiğinde ise aklımıza ilk olarak sefalet, açlık ve temel ihtiyaçları karşılayamama hali, yani hayatta kalma savaşı gelir. Oysa yoksulluğu yalnızca cüzdanımızdaki eksiklikle veya açlık sınırının altındaki rakamlarla ölçmek, resmin bütününü kaçırmak demektir. Tarihin derinliklerinden süzülüp gelen bu olgu, 18. yüzyıldaki Sanayi Devrimi ile kitlesel bir boyut kazanmış; 20. yüzyılın sonlarındaki siyasi ve ekonomik krizlerle hayatımızın tam merkezine yerleşmiştir.
Tam da bu noktada, Hintli ekonomist Amartya Sen’in yoksulluğa getirdiği insani bakış açısı ufkumuzu açar. Sen, yoksulluğu anlamak için insanların yalnızca neye sahip olduğuna değil “ne yapıp yapamadıklarına ve ne olup olamadıklarına” bakmamız gerektiğini söyler. Geliştirdiği “yapabilirlikten yoksunluk” yaklaşımıyla; açlıktan, hastalıktan, eğitimsizlikten ve kötü yaşam koşullarından kaçınabilme yetisini bir özgürlük ve zenginlik ölçütü olarak görür. Ona göre asıl yoksulluk, insanın kendi potansiyelini gerçekleştirme imkânından mahrum bırakılmasıdır.
Gerçek zenginlik ya da bizim kadim kelimemizle “varsıllık”, yalnızca kasalarda biriken rakamlardan veya sahip olunan eşyalardan ibaret değildir. Asıl varsıllık; bir başkasının acısını hissedebilmek, elindekini bölüşebilmek ve zor zamanlarda bile umudu yeşertebilmektir. Hayat bize zaman zaman maddi yoksulluklar yaşatabilir, çeşitli imkânlardan yoksun bırakabilir. Tüm bu zorluklar geçicidir, emekle ve dayanışmayla telafi edilebilir. Asıl mesele; tüm bu eksikliklerin ortasında vicdanımızdan, merhametimizden ve insanlığımızdan yoksun kalmamaktır. Yeter ki ruhumuzdaki o en büyük hazineyi, insani varsıllığımızı korumayı ve çoğaltmayı başaralım.