2026 Nobel Tıp Ödülü optogenetik teknolojisine gitti. Işıkla beyni kontrol eden üç bilim insanı Karl Deisseroth, Peter Hegemann ve Georg Nagel büyük ödülün sahibi oldu.
Sinir hücrelerinin faaliyetlerini ışık kullanarak kontrol etmeyi sağlayan “optogenetik” yönteminin geliştirilmesine katkı sunan Karl Deisseroth, Peter Hegemann ve Georg Nagel, 2026 Nobel Fizyoloji veya Tıp Ödülünün sahibi oldu. Karolinska Enstitüsü Nobel Kurulu tarafından yapılan açıklamada, 12 milyon İsveç kronu (yaklaşık 1,1 milyon ABD doları) tutarındaki büyük ödülün, üç bilim insanı arasında eşit olarak paylaştırılacağı belirtildi.
Nobel Komitesi Başkanı Per Svenningsson, ödül gerekçesini açıklarken, “Optogenetik, bir zamanlar sadece hayalini kurabildiğimiz bir şekilde beyni haritalama fırsatları sunuyor” ifadelerini kullandı.
Gizemli beyin haritasında yeni dönem
İnsan beyninin anıları nasıl şekillendirdiği, duyguları ve davranışları nasıl yönettiği uzun yıllar boyunca tıp dünyasının en büyük bilinmeyenlerinden biri olarak kaldı. 20. yüzyıldaki geleneksel yöntemler, beyin hücreleri arasındaki nedensel bağları kanıtlamakta yetersiz kalıyor ve geriye eksik bir harita bırakıyordu. Bu yıl ödül kazanan araştırmacıların geliştirdiği yöntem, sinirbilimde kelimenin tam anlamıyla yeni bir dönemin temellerini attı.
Işık arayan algler ilham oldu
Keşif süreci, tek hücreli bir yeşil alg türü olan Chlamydomonas’ın fotosentez yapabilmek için ışık kaynağına doğru nasıl yönlendiğinin merak edilmesiyle başladı. 2000’li yılların başında Alman araştırmacılar Peter Hegemann ve Georg Nagel, bu algin hücre zarında benzersiz özelliklere sahip, ışığa duyarlı bir protein olan “kanalrodopsin”i keşfettiler. Mavi ışıkla aydınlatıldığında içinden bir kanal açan bu protein, hücre içine yüklü iyonların akmasını sağlayarak elektriksel bir dürtü oluşturuyordu.
Canlı beyninde ilk deney 2007’de yapıldı
ABD’li bilim insanı Karl Deisseroth ise bu keşfi sinirbilime uyarlayarak çığır açan bir adıma imza attı. Deisseroth, alglerden alınan bu geni laboratuvar ortamında memeli sinir hücrelerine başarıyla yerleştirdi ve hücreleri mavi ışıkla uyararak yapay bir sinir sinyali tetiklemeyi başardı. 2005 yılında yayımlanan bu büyük gelişmeden iki yıl sonra, sinir sistemi için geliştirilen bu ışıkla kontrol anahtarı canlı farelerin beyinlerinde de başarıyla çalıştırıldı.
Körlük ve Psikiyatrik hastalıklara umut ışığı
Günümüzde “optogenetik” olarak adlandırılan bu yöntem, dünya genelinde binlerce laboratuvarda Parkinson, depresyon, bağımlılık, epilepsi ve şizofreni gibi pek coğrafi, nörolojik ve psikiyatrik bozukluğun ardındaki hatalı sinir devrelerini ortaya çıkarmak için temel bir araç olarak kullanılıyor. Klinik tıpta ise araştırmacılar, retina hasarı olan görme engelli bireylerin görme yetisini geri kazandırmak ve işitme engelliler için yeni nesil optogenetik işitme cihazları (koklear implantlar) geliştirmek amacıyla bu yöntemden yararlanıyor.
Ödül sahibi bilim insanları kimlerdir?
Prof. Dr. Karl Deisseroth (ABD): 1971 doğumlu. Doktora ve tıp doktoru derecelerini Stanford Üniversitesi’nden aldı. Halen Stanford Üniversitesi ve Howard Hughes Tıp Enstitüsü’nde Biyomühendislik ile Psikiyatri alanlarında profesörlük yapmaktadır.
Prof. Dr. Peter Hegemann (Almanya): 1954 doğumlu. Doktorasını Max Planck Biyokimya Enstitüsü’nde tamamladı. Çalışmalarını Berlin Humboldt Üniversitesi’nde Deneysel Biyofizik Profesörü olarak sürdürmektedir.
Prof. Dr. Georg Nagel (Almanya): 1953 doğumlu. Doktorasını Frankfurt’taki Max Planck Biyofizik Enstitüsü’nde tamamladı. 2004 yılından beri Würzburg Üniversitesi’nde Moleküler Bitki Fizyolojisi Profesörü olarak görev yapmaktadır.
Vasiyetinde tıp araştırmalarına özel bir önem atfeden Alfred Nobel’in anısına verilen ve tıp dünyasının en prestijli ödülü kabul edilen Nobel Tıp Ödülü, geçtiğimiz yıl (2025) bağışıklık sisteminin kontrol mekanizmaları üzerine yaptıkları çalışmalarla Mary Brunkow, Fred Ramsdell ve Shimon Sakaguchi’ye verilmişti.