Her yönetim biçimi gibi, Cumhuriyetin de kendine özgü bir doğuş ve varoluş hikâyesi vardır.
Cumhuriyet düşüncesi, insanlık tarihinin en önemli siyasal dönüşümlerinden birini temsil eder. Bugün modern devletlerin temelini oluşturan “egemenliğin halka ait olması” fikrinin kökeni, Antik Roma’ya kadar uzanan uzun bir tarihsel süreçten gelir. Cumhuriyet kavramı yalnızca bir yönetim biçimi değil, aynı zamanda hukukun üstünlüğü, yurttaşlık bilinci ve kamusal irade anlayışının gelişmesidir.
Cumhuriyet fikrinin ilk büyük örneği, MÖ 509 yılında Antik Roma’da ortaya çıktı. Roma’nın son kralı olan Lucius Tarquinius Superbus adlı baskıcı hükümdarın devrilmesiyle birlikte monarşik düzen sona erdi ve “Res Publica” adı verilen yeni yönetim sistemi kuruldu. “Res Publica”, Latincede “halka ait olan şey” ya da “kamusal yönetim” anlamına geliyordu. Böylece devletin tek bir kişinin malı olmadığı, toplum adına yönetilmesi gerektiği düşüncesi doğdu. Bu nedenle tarihçiler, Roma Cumhuriyeti’ni modern cumhuriyet anlayışının ilk büyük temeli olarak kabul eder.
Roma Cumhuriyeti’nin ortaya çıkmasının temel nedeni, mutlak krallığın yarattığı baskıya karşı toplumun tepki göstermesiydi. Soylular ve halk, kralın keyfi yönetimine karşı güçlerin paylaşılmasını istedi. Bunun sonucunda yönetim iki konsül; senato ve halk meclisleri arasında bölüştürüldü. Böylece tarihte ilk kez devlet yönetiminde denge ve denetim anlayışı gelişmeye başladı. Bu sistem, aynı zamanda modern hukuk devletinin de ilk örneklerinden biri sayılır. Çünkü yöneticilerin yetkileri sınırsız değildi, gelenekler ve yasalarla sınırlandırılmıştı.
Ancak Roma Cumhuriyeti sonsuza kadar devam etmedi. İç savaşlar ve siyasi mücadeleler sonucunda cumhuriyet zayıfladı ve yerini yeniden imparatorluk düzenine bıraktı. Ardından Batı Roma İmparatorluğu’nun 476 yılında yıkılmasıyla Avrupa’da merkezi otorite çöktü. Bu dönem, tarihçiler tarafından “Karanlık Orta Çağ” olarak adlandırılır. Feodalite sistemi içinde halkın siyasal hakları büyük ölçüde ortadan kalktı; krallar ve kilise otoritesi toplum üzerinde mutlak güç kurdu. Cumhuriyet düşüncesi uzun süre geri planda kaldı.
Fakat Orta Çağ’ın sonlarına doğru Avrupa’da önemli değişimler başladı. Rönesans ile birlikte insan aklı ve birey, yeniden değer kazandı. Ardından gelen Aydınlanma Çağı’nda John Locke, Montesquieu ve Jean-Jacques Rousseau gibi düşünürler; halk egemenliği, özgürlük, kuvvetler ayrılığı ve toplumsal sözleşme fikirlerini geliştirdiler. Bu düşünceler modern cumhuriyet anlayışının teorik temelini oluşturdu. Artık devletin kaynağının kral değil, halk olduğu savunuluyordu.
Bu fikirlerin en büyük siyasal sonucu ise 1789’daki Fransız Devrimi oldu. Fransız halkı mutlak monarşiye karşı ayaklanarak özgürlük, eşitlik ve kardeşlik ilkelerini benimsedi. Devrim sonrasında cumhuriyet ilan edildi ve egemenliğin millete ait olduğu resmen kabul edildi. Böylece cumhuriyet, yalnızca Antik Roma’ya ait bir yönetim biçimi olmaktan çıkarak, modern dünyanın temel siyasi modeli hâline geldi.
18. ve 19. yüzyıllarda gerçekleşen Sanayi Devrimi ise Avrupa’daki toplumsal yapıyı tamamen değiştirdi. Güçlenen burjuva sınıfı ve yükselen milliyetçilik akımları, büyük imparatorlukların çözülmesine yol açtı. Çok uluslu imparatorlukların yerini ulus devletler almaya başladı. Bu süreçte cumhuriyet yönetimleri, halkın temsil edildiği modern devlet modelleri olarak yaygınlaştı.
Sonuç olarak cumhuriyet fikri, Antik Roma’da baskıcı krallığa karşı doğmuş; yüzyıllar boyunca değişerek gelişmiş ve Aydınlanma Çağı ile modern anlamına kavuşmuştur. Cumhuriyetin temelinde, devletin halka ait olduğu düşüncesi vardır. Hukukun üstünlüğü, özgür yurttaşlık ve milli egemenlik gibi kavramlar da bu anlayışın ürünüdür. Bugün modern demokrasilerin temelini oluşturan birçok ilke, kökenini Roma Cumhuriyeti’nde ortaya çıkan bu tarihsel dönüşümden almaktadır.
Tarih ile efsanenin iç içe geçtiği bir figür olan, Lucius Tarqunius Superbus, Roma geleneğine göre tahta çıkmak için kayınpederi olan Kral Servius Tullius’u öldürtmüş, ardından sert bir yönetim kurmuştur. Senatoya baskı yapmış, muhaliflerini cezalandırmıştır. Bu yüzden, “Superbus” yani “kibirli – gururlu” lakabıyla anılmıştır. Onun döneminin sonu ise dramatik bir olayla gelir: Oğlu Sextus Tarqunius’un, soylu kadın Lucretia’ya saldırması büyük bir halk öfkesine yol açar. Bunun ardından Romalılar ayaklanır ve Tarqunius ve ailesini şehirden sürer. Böylece Roma Krallığı sona erer, yerine Roma Cumhuriyeti kurulur.
Bu anlatılar, kesin tarihsel gerçek olarak değil, Roma’nın kuruluş anlatılarının parçası olarak değerlendirilir. Cumhuriyet yönetiminin doğuşu için kırılma noktası diye düşündüm… Ve halkın sınırlarının zorlanması, başkaldırışı, Cumhuriyetin doğumunu gerçekleştirdi…