Bazı tarihî yapılar vardır, daha kapısından girerken insanı yüzyıllar öncesine götürür. Bazıları ise yalnızca geçmişi değil, içinde sakladığı küçük bir ayrıntıyla insanın hafızasında bambaşka bir yer edinir. Niğde’nin Gümüşler beldesinde, büyük bir kaya kütlesinin içine oyularak meydana getirilen Gümüşler Manastırı da işte böyle bir yer. Bir den fazla kez ziyaret ettim. Her ziyaretim sanki ilk gibi cazip, gizemli gelir ve beni gülümsetir…
Niğde şehir merkezinden yaklaşık 8 kilometre uzaklıkta bulunan manastır, Gümüşler beldesinde yer alıyor. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından “Bizans sanatının Anadolu’daki en güzel ve en iyi korunmuş eserlerinden biri” olarak tanımlanan yapı, 1973 yılında arkeolojik sit alanı ilan edilmiş. Kaya kütlesinin doğu ve güney yüzleri boyunca uzanan yaklaşık 1,5 kilometrelik kayaya oyma yerleşim, buranın yalnızca küçük bir kiliseden ibaret olmadığını hemen hissettiriyor.
Niğde’de halk arasında konuşulan ise: “….Tyanalı Apollon Hz İsa’dır. Kudüs’ün çok yakınında Beyt Lahim köyünde babasız olarak doğduktan sonra, annesi Meryem’in kucağında Kudüs’te başlayan yolculuk, Antakya ve Tarsus üzerinden Niğde’nin Kemerhisar (Tyana) şehrine kadar sürmüştür. Burada kalmaya karar verdikleri zaman Bebek İsa, artık bir çocuktur. Annesi Meryem ise Kudüs’teki dedikodulardan ve fitneden uzaklaşmış, mutlu ve huzurlu bir ortama kavuşmuştur. Bu nedenle Meryem’in Niğde’deki resmi mutlu ve güler yüzlü bir ana olarak çizilmiştir. Oysa bütün kiliselerde Kudüs’teki Meryem hep gözü yaşlı, kucağında bebeği olan bir ana olarak resmedilmiştir.
Ayrıca Aksaray ili sınırları içinde yer alan “Meryem’in ölüm döşeği” resimleri başka bölgelerde yoktur. Çünkü Hz. Meryem Niğde’de 114 yaşına kadar yaşadıktan sonra burada vefat etmiştir. Sonraki asırlarda onun adına Hüdavend Hatun Türbesi olarak bilinen bir kümbet inşa edilmiştir. Ayrıca çok sonraki asırlarda kullanılan Niğde şehir merkezindeki Meryem Ana Kilisesi, Hz. Meryem adına yapılmıştır. Bugün Camii olarak ibadete açıktır.
Beni şaşırtan bir olay da şudur: Niğde Alaaddin Camiinin Doğu’ya bakan kapısının üzerindeki kadın silueti ve resmi, Hz Meryem’in resmidir. Bu gölge resim, güneş doğduktan bir süre sonra caminin doğu kapısının üzerindeki gölgelerden oluşmaktadır….”
Kaya İçinde Saklı Bir Manastır
Gümüşler Manastırı’na yaklaşırken dışarıdan bakıldığında insanı karşılayan şey, ilk anda sıradan bir kaya kütlesi gibi görünebilir. Fakat içeri adım attığınızda bambaşka bir dünya ortaya çıkar.
Ortada büyük ve etkileyici bir açık avlu, çevresinde kayaya oyulmuş mekânlar, odalar, mezar alanları ve yeraltı bölümleri bulunur. Avlunun duvarları yaklaşık 14 metre yüksekliğindedir. Kompleksin içinde kilisenin yanı sıra rahiplerin yaşam alanları, çeşitli kullanım mekânları ve iki katlı yeraltı bölümleri de bulunmaktadır.
Buranın en etkileyici bölümü ise hiç kuşkusuz kilisedir.
Kayanın içine oyulmuş kilisenin duvarları, yüzyıllar önce yapılmış fresklerle kaplıdır. Renklerin önemli bir bölümünün günümüze kadar ulaşmış olması, Gümüşler’i Kapadokya ve Orta Anadolu’daki kaya kiliseleri arasında özel bir yere taşır.
Bugün gördüğümüz duvar resimleri genel olarak 11. ve 12. yüzyıllara tarihlendirilirken, manastır kompleksinin oluşumunun daha geniş bir zaman dilimine, yaklaşık 8. ve 12. yüzyıllar arasına yayıldığı yönünde değerlendirmeler de bulunmaktadır.
Ve Karşınızda “Gülen Meryem Ana”…
Kilisenin içinde ilerlerken gözünüz bir anda o meşhur freske takılıyor.
Kucağında Çocuk İsa’yı taşıyan Meryem Ana…
Fakat bu kez alışılmış Meryem Ana tasvirlerinden biraz farklı bir yüz ifadesiyle.
Tebessüm ediyor.
İşte Gümüşler Manastırı’nı Türkiye’nin ve dünyanın dikkat çeken kaya manastırlarından biri haline getiren en önemli ayrıntı da bu.
“Gülen Meryem Ana” ya da “Gülümseyen Meryem Ana” olarak tanınan bu fresk, günümüzde özellikle Anadolu’da eşsiz bir örnek olarak tanıtılıyor. Hatta pek çok kaynakta “dünyada tek” ifadesiyle anılıyor. Freskte Meryem Ana, kucağındaki çocuk İsa ile birlikte betimlenmiş durumda.
Freskin önünde durduğunda insan ister istemez birkaç saniye daha bakıyor. Çünkü yüzündeki o küçük tebessüm, taş ve kaya arasında geçen uzun tarih yolculuğunun içinden günümüze ulaşmış şaşırtıcı derecede insani bir ifade gibi geliyor.
Ancak burada ilginç bir ayrıntı daha var.
Meryem Ana’nın bu gülümsemesinin freskin ilk yapıldığı döneme ait olup olmadığı konusunda tartışmalar bulunuyor. 1960’lı yıllarda fresklerin temizlenmesi ve restorasyonu sırasında İngiliz arkeolog ve restoratör Michael Gough başkanlığında çalışmalar yürütülmüş. Bazı araştırmacılar, bugünkü gülümsemenin orijinal tasvirin bir parçası olmayabileceğini ve restorasyon sırasında ortaya çıkan bir müdahaleden kaynaklanmış olabileceğini ileri sürmüşlerdir. Bu nedenle “gülen Meryem” yalnızca estetik açıdan değil, restorasyon tarihi açısından da oldukça ilginç bir örnektir.
Belki de bu tartışma, freski daha da ilginç hale getiriyor.
Çünkü ziyaretçi olarak karşınızda duran şey yalnızca bin yıllık bir duvar resmi değil aynı zamanda yüzyıllar boyunca değişen, onarılan ve yeniden yorumlanan bir kültür mirası.
Meryem Ana’nın Yanında Kimler Var?
Gümüşler Manastırı’nda fotoğraf çekerken yalnızca Gülen Meryem Ana’ya odaklanmamak gerekiyor. Kilisenin duvarlarında, Hristiyanlık tarihinin önemli kişileri ve İncil’den çeşitli sahneler oldukça zengin bir program içerisinde işlenmiş.
Özellikle Meryem Ana ve Çocuk İsa’nın iki yanında bulunan figürler dikkat çekiyor.
Bunlar Başmelek Cebrail (Gabriel) ve Başmelek Mikail (Mikael).
Bu iki başmelek, Meryem Ana’nın yanında görkemli figürler olarak karşımıza çıkıyor. Dolayısıyla Meryem Ana ile birlikte çekilen fotoğraflarda görülen bu iki figürün kim olduğunu bilmek, fotoğrafa baktığınızda hikâyeyi de görmenizi sağlıyor. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı kaynakları, bu bölümde Meryem ve Çocuk İsa’nın iki yanında Gabriel ve Mikael’in bulunduğunu açıkça belirtiyor.
Kilisenin Diğer Freskleri
Gümüşler Manastırı’nın freskleri yalnızca Meryem Ana’dan ibaret değil. Kiliseyi dolaştıkça adeta bir İncil anlatısının sahne sahne duvarlara işlendiğini görüyorsunuz.
Meryem’e Müjde sahnesinde, Meryem’e İsa’nın doğumunun müjdelenmesi anlatılıyor.
İsa’nın Doğumu sahnesi, Hristiyan sanatında en sık karşılaşılan konulardan biri olan doğum anlatısını karşımıza çıkarıyor.
İsa’nın Tapınağa Takdimi ise çocuk İsa’nın tapınağa götürülmesini konu alıyor.
Bunun yanında Vaftizci Yahya ve Aziz Stephanos figürleri de kilisenin önemli tasvirleri arasında yer alıyor.
Ana apsiste ise daha büyük ve törensel bir kompozisyon bulunuyor.
Buradaki sahneler arasında Deesis (Yakarış) olarak bilinen tasvir özellikle önem taşıyor. Bu sahnede merkezde İsa, yanında Meryem Ana ve Vaftizci Yahya bulunuyor. Kompozisyonun altında ise havariler ve Hristiyan dünyasının önemli dinî şahsiyetleri sıralanıyor.
Kapadokya’nın Üç Önemli Kilise Babası
Fotoğraflarınızda Meryem Ana’nın yanında ya da kilisenin diğer bölümlerinde gördüğünüz bazı erkek figürleri özellikle dikkat çekebilir.
Bunların arasında üç önemli isim bulunuyor:
Kayserili Büyük Basileios (Basilios),
Nysa’lı Gregorios,
Naziyans’lı Gregorios.
Bu üç isim, Hristiyanlık tarihinin özellikle Kapadokya bölgesi açısından son derece önemli din bilginleri ve kilise babaları arasında kabul ediliyor. Gümüşler Manastırı’ndaki fresk programında bu kişilerin yer alması, kilisenin yalnızca İsa’nın hayatını anlatan sahnelerle sınırlı kalmadığını, aynı zamanda Hristiyan düşüncesinin önemli isimlerine de yer verdiğini gösteriyor.
Bu nedenle çektiğiniz fotoğraflara bakarken her yüzün yalnızca “bir aziz resmi” olmadığını, arkasında ayrı bir tarih ve inanç hikâyesi bulunduğunu düşünmek mümkün.
Duvarlarda Sadece Dinî Sahneler Yok
Gümüşler Manastırı’nın bir başka şaşırtıcı yönü ise narteksin üstündeki odalarda bulunan av sahneleri ve hayvan figürleri.
Kapadokya’daki kaya kiliselerinde çoğunlukla dinî konuların ağırlıkta olduğunu düşünürsek, buradaki av ve hayvan kompozisyonları oldukça farklı bir atmosfer yaratıyor. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı kaynakları, bu sahnelerin Kapadokya’da başka örneği bulunmayan dikkat çekici bir özellik olduğunu belirtiyor.
Yani Gümüşler Manastırı’nı gezerken yalnızca kilisenin kutsal resimlerine değil, yapının bütününe bakmak gerekiyor.
Bir duvar resmi…
Bir kaya odası…
Bir mezar alanı…
Yeraltına açılan bir geçit…
Ve birkaç metre ileride bin yıl öncesinden kalmış başka bir fresk.
Bütün bunlar birleştiğinde Gümüşler Manastırı, yalnızca ziyaret edilen bir tarihî yapı olmaktan çıkıp adeta kayanın içine gizlenmiş bir zaman kapsülüne dönüşüyor.
Gümüşler’e Gidince…
Niğde’ye yolu düşenlerin şehir merkezinden yalnızca birkaç kilometre uzaklaşarak böyle büyük bir tarihî mirasa ulaşabilmesi gerçekten büyük bir şans.
Bugün manastıra geldiğinizde ilk bakışta yalnızca kayaya oyulmuş bir yerleşim görüyorsunuz. Fakat avluya adım attığınız anda kaya duvarlarının arasında yükselen sessizlik, sizi yavaşlamaya zorluyor.
Ve kilisenin içine girdiğinizde…
Yüzyıllardır orada duran fresklerle karşılaşıyorsunuz.
İsa’nın hayatı, Meryem Ana, başmelekler, havariler, azizler ve kilise babaları…
Ve bütün bu tarihî anlatının arasında, belki de en çok dikkatinizi çeken o küçük tebessüm:
Gülen Meryem Ana.
Belki bu tebessüm bin yıl önce ressamın bilinçli olarak verdiği bir ifadeydi.
Belki de yüzyıllar sonra yapılan restorasyon sırasında ortaya çıktı.
Bunu kesin olarak söylemek kolay değil.
Ama bugün Gümüşler Manastırı’na gelen herkes için o tebessüm, bu sessiz kaya manastırının hafızasına kazınmış en özel ayrıntılardan biri.
Bu yüzden Gümüşler Manastırı’ndan ayrılırken insanın aklında yalnızca “çok eski bir manastır gördüm” düşüncesi kalmıyor.
Daha çok şu duygu kalıyor:
Bin yıl önce bir kayanın içine işlenen bir hikâyeye bugün yeniden bakmış olmak.
Ve belki de Gümüşler’in en güzel tarafı tam olarak bu…
Kayalar susuyor, freskler anlatıyor. Ve bu da Niğde’mizin değerli olduğunun ve şanslı olduğumuzun bir kanıtı değil mi! Gülümsemek için Meryem Ana’mızı ziyarete ne dersiniz…